Урьдчилсан мэдээ > Улирал
Шинэчлэгдсэн: 2021-05-11 09:38:16

Хэвлэх

2021 оны V-IX улирлын цаг агаарын урьдчилсан төлөв

Нэг. ТАНЫ АНХААРАЛД

Дэлхийн цаг уурын байгууллагын санал болгосноор 30-аас доошгүй жилийн дундаж утгыг олон жилийн дундаж (ОЖД) гэдэг. Монгол орны хувьд цаг уурын хэмжигдэхүүний ОЖД гэдэгт 1991-2020 оны хоорондох дундаж утга гэж ойлгоно. 

Сар болон улирлын цаг агаарын урьдчилсан төлөв мэдээг сар бүрийн 25-нд шинэчлэн гаргаж, Үндэсний Ус цаг уурын албаны цахим хуудсанд (http://www.tsag-agaar.mn/) байршуулах тул хэрэглэгч та бүхэн шинэчилсэн мэдээг авч ашиглах боломжтой.  

Цаг агаарын урьдчилсан төлөвийн талаар асууж лавлах бол Ус, цаг уур, орчны судалгаа мэдээллийн хүрээлэнгийн Орчил урсгал, урт хугацааны прогнозын судалгааны хэлтэс (утас: 326606)-тэй холбогдоно уу.  

Хоёр. ДУЛААНЫ УЛИРЛЫН УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ

Сүүлийн жилүүдэд уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр далайн болон дэлхийн гадаргын температур 0.86°С–аар нэмэгдэж [SREX, IPCC, AR5] байгаа бол Монгол орны жилийн дундаж температур 1940–2015 хооронд 2.24°С–аар дулаарсан ажээ [TNC,2018]. Энэхүү уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас Монгол оронд хэт халалт, хур тунадасны эрчимжил, агаар мандлын гаралтай байгалийн гамшигт үзэгдлийн давтамж, тухайлбал дулааны улиралд харьцангуй богино хугацаанд, бага хэмжээний газар нутгийг хамран ажиглагддаг конвекцийн гаралтай аюултай болон гамшигт үзэгдлийн тохиолдол нэмэгдсээр байна.

Дэлхийн цаг уурын байгууллагын тодорхойлсноор хэт халалт гэдэг нь хоногийн агаарын хамгийн их температур олон жилийн дундаж утгаас 5°С–аас дээш, 5 болон түүнээс олон хоног үргэлжилсэн (дунд нь 1 хоног завсарласан байж болно) нөхцөлийг хэлнэ.

Манай оронд 1980–2020 онд ажиглагдсан хэт халалтын давтагдлыг баруун (25 станц), төв (26 станц), зүүн (12 станц), говийн (13 станц) бүсийн цаг уурын станц тус бүрээр гаргаж Зураг 1–д харуулав. Зургаас харахад хэт халалт баруун бүс нутагт 21–75 удаа, ялангуяа өндөр уулархаг нутгаар 55–75 удаа ажиглагдсан бол төвийн болон зүүн бүс нутагт 37–66 удаа, говийн бүс нутагт 7–15 удаа тус тус ажиглагдсан байна. Өөрөөр хэлбэл хэт халалт баруун бүсийн уулархаг нутгаар илүү тохиолдсон байна.

Зураг 1. Монгол оронд ажиглагдсан хэт халалтын давтагдал, (4 бүс нутгаар, 1980-2020)

Хур тунадасны эрчимжил өөрчлөгдөж байгаа байгаа эсэхийг цаг уурын станцуудын 1981–2020 оны 4–9 дүгээр сард орсон хур борооны тохиолдлын тоо болон борооны төрөл (ердийн бороо ЕБ гэдэгт шиврээ бороо, бороог багтаасан бол аадар бороо–АД)–өөр ангилан тооцоолж, 4 бүс нутгаар гаргаж Зураг 2-т үзүүлэв. 1981–2008 оны хооронд дунджаар тохиолдлын тоо ЕБ – ны хувьд баруун, төв, зүүн болон говийн бүс нутгаар 11.8, 16.2, 12.3, 8.1 байсан бол аадар бороо (AБ) тус тус 5.7, 19.8, 19.9, 5.6 тохиолдож байжээ.

Харин 2009–2020 онд ЕБ–ны тохиолдлын тоо дээрх 4 бүсэд харгалзан 19.8, 31.2, 23.8, 13, AБ–ны тохиолдлын тоо тус тус 28.1, 30.3, 58.6, 16.1 болж нэмэгджээ (Зураг 2). Өөрөөр хэлбэл, сүүлийн 12 жилд (2009–2020) ЕБ нь вариацын коэффициент (CV) нь 37–48% буюу 1981-2008 хоорондох үетэй харьцуулахад нэг дахин, харин AБ–ны тохиолдлын тоо 2.5 (CV:34–79%) дахин нэмэгдсэн байна. Ийнхүү yур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөөгөөр манай оронд аадар борооны тохиолдлын тоо нэмэгдэж байгааг 1981–2008 ба 2009–2020 хоёр үеийн тохиолдлын тоо болон CV-ийн өөрчлөлт харуулж байна.

                                     Зураг 2. Аадар бороо болон ердийн борооны жил бүрийн 4-өөс 9 сарын хоорондох тохиолдлын тоо (1981 – 2020)

2019 онд улсын хэмжээнд цаг агаарын гаралтай аюултай үзэгдэл 78, гамшигт үзэгдэл 21 удаа тохиолдож, улс нийгэмд 15 тэрбум 139 сая 945 мянган төгрөгийн шууд хохирол учирсан бол 2020 онд аюултай үзэгдэл 90, гамшигт үзэгдэл 11 удаа болж, 7 тэрбум 625 сая 187 мянган 426 төгрөгийн шууд хохирол учирсан байна (ЦУОШГ, 2020). 2019, 2020 онд ажиглагдсан аюултай болон гамшигт үзэгдлийн учруулсан хохирлыг үзэхэд 2019 онд аянга цахилгаан, аадар бороо нийт хохирлын 95.6%–ийг, 2020 онд уруйн үер 90.2%–ийг тус тус эзэлсэн байна. 2021 оны хавар буюу 3 дугаар сарын 13–14–ний өдрүүдэд Евроазийн нутгийг хамарсан цаг агаарын гамшигт үзэгдэл тохиолдсоноос Монгол орны хэмжээнд гарсан хохирлыг урьдчилсан байдлаар гаргахад 16 аймгийн 154 суманд одоогийн байдлаар нийт 1 тэрбум, 322 сая орчим төгрөгийн хохирол учраад байгаа бөгөөд 10 хүний амь нас эрсэдсэн байна (ОБЕГ, 2021).

Гурав. ДУЛААН УЛИРЛЫН УУР АМЬСГАЛЫН ТОЙМ

Уур амьсгалын дунджаар сарын агаарын дундаж температур 5, 9 дүгээр сард Их нууруудын хотгор, Алтайн өвөр говь, говийн нутгийн өмнөд хэсгээр +15..+20°С, Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар 0..+8°С, бусад нутгаар +8..+14°С байдаг бол 6, 8 дугаар сард Их нууруудын хотгор болон Алтайн өвөр говь, говийн бүс нутгаар +20..+26°С, Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн уулархаг нутгаар +2..+12°С, бусад нутгаар +13...+20°С байдаг. Дулааны улирлын хамгийн дулаан сар болох 7 дугаар сарын агаарын температурын дундаж нь Их нууруудын хотгор, Алтайн өвөр говь болон говийн бүс нутгаар +20...+28°С, Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн уулсаар +12..+14°С, бусад нутгаар +16..+20°С байдаг.

Манай оронд газар нутгийн онцлогоос хамаарч агаарын үнэмлэхүй их температур харилцан адилгүй байдаг. Тухайлбал, 1940 оноос хойших 70 гаруй жилийн дотор агаарын үнэмлэхүй их температур хамгийн өндөр байсан жил болох 2007, 2017 оны 7 дугаар сарын сүүлчийн 10 хоногт Сэлэнгэ, Дорнодын нутгаар +40... +42°С, Булган, Төв, Хэнтий, Сүхбаатар, Дорноговийн нийт, Дундговь, Увс, Ховдын зарим нутгаар +35... +39°С, Монгол Алтай, Хангайн нуруугаар +26...+30°С, бусад нутгаар +31...+34°С, хөрсөн дээр Орхон-Сэлэнгийн бэлчир, Говийн нутгаар +59...+67°C, бусад нутгаар +50...+57°C хүрч халсан байна.

Хур тунадас 5 дугаар сард Хангайн нурууны өвөр, Эрээний нуруу болон Орхон, Сэлэнгийн сав газраар 21–30 мм, Их нууруудын хотгор болон Олон нууруудын хөндий, говийн нутгаар 3–12 мм, бусад нутгаар 13–20 мм ордог боловч 1988, 2002, 2003 онд ихэнх нутгаар уур амьсгалын дунджаас 1–3 дахин их бороо орсон бол 2004, 2018 онд ихэнх нутгаар харьцангуй бага бороо орсон байна. 6 дугаар сард Хангай, Хөвсгөл, Хэнтийн уулархаг нутгаар 50–70 мм, говийн нутгаар 8–28 мм, бусад нутгаар 29–46 мм бороо ордог ба сарын сүүлчээр үргэлжилсэн хүйтэн бороо орох явдал цөөнгүй тохиолддог. Харин 7 ба 8 дугаар сард зуны улиралд орох борооны 70 гаруй хувь нь ордог бөгөөд төвийн нутгийн баруун, зүүн зүгийн нутгийн хойд болон зүүн өмнөд хэсгээр 78–107 мм, баруун ба говийн нутгаар 13–40 мм, бусад нутгаар 45–75 мм хур тунадас ордог байна.

1980–2020 оны олон жилийн нийлбэр хур тунадасны явцаас харахад 1980, 1981, 1988, 2000–2002, 2007, 2010, 2015, 2017 онуудад ихэнх нутгаар дунджаас харьцангуй бага хур тунадастай, гантай жилүүд байсан бол 1990, 1993, 1994, 1998, 2012, 2018 онуудад ихэнх нутгаар, 1997 онд нутгийн төв хэсгээр, 2003 онд нутгийн баруун хагаст уур амьсгалын дунджаас ахиу (1–3 дахин) хур тунадастай байсан байна. 9 дүгээр сараас борооны хэмжээ багасаж, орох тохиолдол нь цөөрдөг ба төв ба зүүн зүгийн нутгийн хойд хэсгээр 32–44 мм, баруун ба говийн нутгаар 4–15 мм, бусад нутгаар 17–30 мм хур тунадас ордог ба зарим жил сарын сүүлчээр уулархаг нутгаар нойтон цас ордог байна.

Хүчтэй салхи шуурга шуурах тохиолдол тавдугаар сард олонтаа ажиглагддаг. Тухайлбал, 1993, 1996 онд Говь–Алтай, Өвөрхангай, Баянхонгор, Хэнтий, Сүхбаатар, Өмнөговь, Дорноговийн нутгаар 30–40 м/с хүрч онц хүчтэй цасан ба шороон шуурга шуурч, төв орон нутгийн олон аж ахуйн байгууллага, иргэдэд ихээхэн хохирол учруулсан байна. Долоо, наймдугаар сард их хэмжээний газар нутгийг хамарсан хүчтэй салхи шуурга тохиолдох нь ховор боловч аянга цахилгаантай аадар борооны өмнө салхи түр зуур 24–28, зарим үед 30 м/сээс давах тохиолдол гардаг.

Намрын эхний цочир хүйтрэлт наймдугаар сард уулархаг нутаг болон газар тариалангийн бүс нутгаар голчлон ажиглагддаг. Есдүгээр сард цочир хүйтрэлт ажиглагдах тохиолдол нийтлэг байна.

 

Дөрөв. ДУЛААН УЛИРЛЫН ТӨЛӨВ

Тавдугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар Баян–Өлгий, Хөвсгөлийн ихэнх нутаг, Завханы зүүн, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун, Өвөрхангайн баруун хойд, Төв аймгийн зүүн хойд хэсгээр 4°C хүйтнээс 8°C дулаан, Өмнөговь, Дорноговийн ихэнх, Говь–Алтай, Баянхонгорын өмнөд хэсгээр 15–20°C, бусад нутгаар 8–14°C дулаан байдаг.

5 дугаар сарын агаарын температур Булган, Сэлэнгэ, Төв, Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, Дундговь, Дорноговийн нийт нутгаар ОЖД–аас 1.5–2.0°C–аар дулаан, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим байх төлөвтэй байна (Зураг 3).

Зураг 3. 5 дугаар сарын агаарын температурын урьдчилсан төлөв (С°)

[Д – агаарын температур ОЖД – аас дулаан, Н – агаарын температур ОЖД – ийн орчим]

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД–аар Архангай, Булган, Сэлэнгийн ихэнх нутаг, Хөвсгөл, Төв аймаг, Хэнтий, Дорнодын хойд хэсгээр 20–30 мм, Өмнөговь, Говь–Алтай, Ховд, Дорноговийн ихэнх, Баянхонгор, Дундговийн өмнөд хэсгээр 4–10 мм, бусад нутгаар 10–20 мм хүртэл хур тунадас ордог.

5 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас Завхан, Хөвсгөлийн ихэнх, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун хэсгээр ОЖД–аас ахиу, Дорнодын ихэнх, Өмнөговь, Дорноговийн өмнөд хэсгээр ОЖД–аас бага, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 4).

Зураг 4. 5 дугаар сарын хур тунадасны урьдчилсан төлөв (мм)

[ И – хур тунадас ОЖД – аас ахиу, Б – хур тунадас ОЖД – аас бага

 Н –  хур  тунадас ОЖД – ийн орчим ]

Зургадугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар Баян–Өлгий, Хөвсгөлийн ихэнх нутаг, Завханы зүүн, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун хэсгээр 0–12°C, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Дундговийн өмнөд хэсэг, Дорнодын зарим, Сүхбаатарын баруун өмнөд хэсэг, Өмнөговь, Дорноговийн ихэнх нутгаар 18–26°C, бусад нутгаар 12–18°C дулаан байдаг.

6 дугаар сарын агаарын температур Дорнод, Сүхбаатар, Дорноговь аймгуудын нутгаар ОЖД–аас 1.5–2.0°C–аар дулаан, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим байхтөлөвтэй байна (Зураг 5).

Зураг 5. 6 дугаар сарын агаарын температурын урьдчилсан төлөв (С°)

[Д – агаарын температур ОЖД – аас дулаан, Н – агаарын температур ОЖД – ийн орчим]

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД–аар Хөвсгөл, Архангай, Булган, Сэлэнгийн ихэнх нутаг, Өвөрхангай,Төв, Хэнтийн хойд, Дорнод, Сүхбаатарын зүүн өмнөд хэсгээр 50–80 мм, Баян-Өлгий, Увс, Өвөрхангайн өмнөд, Завханы баруун хэсэг, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дундговь, Дорноговийн ихэнх нутгаар 8–30 мм, бусад нутгаар 30–50 мм хүртэл хур тунадас ордог байна.

6 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас Завханы ихэнх, Увс болон Баянхонгорын хойд, Хөвсгөлийн баруун хэсгээр ОЖД–аас ахиу, Хэнтий, Дорнодын хойд хэсгээр ОЖД–аас бага, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 6).

Зураг 6. 6 дугаар сарын хур тунадасны урьдчилсан төлөв (мм)

[ И – хур тунадас ОЖД – аас ахиу, Б – хур тунадас ОЖД – аас бага

 Н –  хур  тунадас ОЖД – ийн орчим ]

Долдугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар Баян-Өлгий, Хөвсгөлийн ихэнх нутаг, Завханы зүүн, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун хэсгээр 2–16°C, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Дундговийн өмнөд хэсэг, Өмнөговь, Дорноговийн ихэнх нутгаар 22–28°C, бусад нутгаар 16–22°C дулаан байдаг байна.

7 дугаар сарын агаарын температур Увс, Завхан, Хөвсгөлийн ихэнх, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун хэсгээр ОЖД–ийн орчим, бусад нутгаар дунджаас 1.5–2.0°C-аар дулаан байх төлөвтэй байна (Зураг 7).

Зураг 7. 7 дугаар сарын агаарын температурын урьдчилсан төлөв (С°)

[Д – агаарын температур ОЖД – аас дулаан, Н – агаарын температур ОЖД – ийн орчим]

Сарын нийлбэр хур тунадасны ОЖД нь Хөвсгөл, Архангай, Булганы ихэнх нутаг, Өвөрхангайн баруун хойд, Төв аймгийн зүүн хойд, Сэлэнгийн баруун, Хэнтийн хойд, Дорнодын хойд болон зүүн хэсгээр 80–120 мм, Ховд, Говь–Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дорноговийн ихэнх нутаг, Увс, Өвөрхангай, Дундговийн өмнөд, Завханы баруун өмнөд хэсгээр 10–40 мм, бусад нутгаар 40–80 мм хүртэл бороо ордог байна.

7 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас Увс, Баянхонгорын хойд, Завханы зүүн, Архангай болон Хөвсгөлийн баруун хэсгээр ОЖД–аас ахиу, Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, Говьсүмбэр, Өмнөговь, Дундговь, Дорноговийн нутгаар ОЖД–аас бага, бусад нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 8).

Зураг 8. 7 дугаар сарын хур тунадасны урьдчилсан төлөв (мм)

[ И – хур тунадас ОЖД – аас ахиу, Б – хур тунадас ОЖД – аас бага

 Н –  хур  тунадас ОЖД – ийн орчим ]

Наймдугаар сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар Баян-Өлгий, Хөвсгөлийн ихэнх нутаг, Завханы зүүн, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун хэсгээр 0–12°C, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангайн өмнөд хэсэг, Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь, Сүхбаатар, Дорнодын ихэнх нутгаар 18–26°C, бусад нутгаар 12–18°C дулаан байдаг байна.

8 дугаар сарын агаарын температур нийт нутгаар ОЖД–аас дулаан байх төлөвтэй байна (Зураг 9).

Зураг 9. 8 дугаар сарын агаарын температурын урьдчилсан төлөв (С°)

[Д – агаарын температур ОЖД – аас дулаан]

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД–аар Хөвсгөл, Архангай, Булган, Сэлэнгийн ихэнх нутаг, Төв, Хэнтий, Дорнодын хойд хэсгээр 70–100 мм, Баян–Өлгий, Увс, Ховд, Говь–Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дундговь, Дорноговийн ихэнх нутаг, Завханы баруун, Өвөрхангайн өмнөд хэсгээр 10–40 мм, бусад нутгаар 40–70 мм ордог байна.

8 дугаар сарын нийлбэр хур тунадас  Баян–Өлгий, Увс, Ховд, Завхан, Хөвсгөл, Архангай, Булган, Сэлэнгийн нутаг, Говь–Алтай, Баянхонгор, Төвийн өмнөд, Өвөрхангайн баруун хэсгээр ОЖД–аас ахиу, бусад нутгаар ОЖД–аас бага хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 10)

Зураг 10. 8 дугаар сарын хур тунадасны урьдчилсан төлөв (мм)

[Б – хур тунадас ОЖД – аас бага, Н –  хур  тунадас ОЖД – ийн орчим ]

Есдүгээр сард. Сарын дундаж агаарын температур ОЖД–аар Баян–Өлгий, Хөвсгөлийн ихэнх нутаг, Завханы зүүн, Баянхонгорын хойд, Архангайн баруун, Төв аймгийн зүүн хойд хэсгээр 4°C хүйтнээс 6°C дулаан, Өмнөговь, Дорноговийн нутаг, Говь–Алтай, Баянхонгорын өмнөд хэсгээр 14–20°C, бусад нутгаар 6–14°C дулаан байдаг байна.

9 дүгээр сарын агаарын температур нийт нутгаар ОЖД–ийн орчим байх төлөвтэй байна (Зураг 11).

Зураг 11. 9 дүгээр сарын агаарын температурын урьдчилсан төлөв (С°)

[Н – агаарын температур ОЖД – ийн орчим]

Сарын нийлбэр хур тунадас ОЖД-аар Хөвсгөл, Булган, Төв,  Хэнтий, Дорнодын хойд хэсэг, Сэлэнгийн нутгаар 30–40 мм, Баян-Өлгий, Увс, Ховд, Говь–Алтай, Баянхонгор, Өмнөговь, Дундговь, Дорноговийн ихэнх нутаг, Завхан, Сүхбаатарын баруун өмнөд, Өвөрхангайн өмнөд хэсгээр 4–15 мм, бусад нутгаар 15–30 мм хур тунадас ордог байна.

9 дүгээр сарын нийлбэр хур тунадас нийт нутгаар ОЖД–ийн орчим хур тунадас орох төлөвтэй байна (Зураг 12).

Зураг 12. 9 дүгээр сарын хур тунадасны урьдчилсан төлөв (мм)

[ Н –  хур  тунадас ОЖД – ийн орчим ]

 

Тав. ГОЛ МӨРНИЙ УСНЫ ТҮВШИН  БА УРСАЦЫН УРЬДЧИЛСАН МЭДЭЭ

Монгол орны гол мөрний 5 дугаар сарын усны дундаж түвшин олон жилийн дунджаас бага ба түүний орчим байх төлөвтэй байгаа хэдий ч Хөвсгөлийн уулсаас эх авах Дэлгэрмөрөн, Шишхэд, Сэлэнгэ мөрний нийт уртын дагууд, Орхон голын адаг хэсгээр, Хэнтэй нурууны баруун хажуугаас усжих Туул, Тэрэлж зэрэг голууд   олон жилийн дунджаас 10-70 см ахиу байх төлөвтэй байна.  Харин Хэнтэй нурууны ар ба зүүн хажуугаас усжих  Хэрлэн, Онон, Эг, Балж, Хурх голууд, Хангайн нурууны өврөөс эх авах Завхан, Богд, Түй, Байдраг, Зүйл, Онги голуудын хувьд олон жилийн дунджийн орчим байх бол Алтайн нуруунаас усжих Ховд, Буянт, Булган голуудын түвшин олон жилийн дунджаас 10-20 см бага байх төлөвтэй байна.

Зарим томоохон гол мөрний 5 дугаар сард ажиглагдах усны түвшин болон урсацын хэмжээг олон жилийн дундажтай харьцуулан Хүснэгт 1 -д үзүүлэв.

Хүснэгт 1. Зарим гол мөрний 5 дугаар сарын урсацын прогноз

Зургаа. ЗӨВЛӨМЖ

6 дугаар сард нутгийн зүүн хэсгээр, 7 болон 8 дугаар саруудад ихэнх нутгаар ОЖД–аас дулаан байх магадлалтай бөгөөд хур тунадас зүүн болон говийн бүс нутгаар дунджаас бага байх төлөвтэй байгаа нь дээрх бүс нутгуудад гандуу байх нөхцөл бүрдэж болзошгүй байна. Тиймээс зүүн болон говийн аймгуудын нутгаар шороон шуурга шуурах, гал түймэр гарах цаг агаарын нөхцөл үүсэж болзошгүй тул тухайн үеийн цаг агаарын урьдчилсан мэдээг тухай бүрд нь авч байх шаардлагатай. Зундаа үе үе олон хоног дараалж хэт халалт ажиглагдах магадлал өндөр байгааг анхаарна уу.

7 дугаар сард Монгол орны ихэнх нутгаар дулаан, хур тунадас баруун болон төвийн бүс нутгаар дунджийн орчим болон түүнээс ахиу байх урьдчилсан төлөвтэй байгаа учраас аадар бороо, мөндөр орох магадлалтай тул үер усны аюулаас болгоомжтой байхыг сэрэмжлүүлж байна.

2021 ОНЫ БУУДАЙН ТАРИАЛАЛТЫН АГРО ЗӨВЛӨМЖ

Ус цаг уур, орчны хяналт шинжилгээний улсын сүлжээн дээр 2020 оны намар газар хөлдөхийн өмнө уринш, гуурстай талбайд тодорхойлсон хөрсний 0-20 ба 0-50 см гүний ашигтай чийгийн хэмжээ болон 5-7 дугаар саруудын цаг агаарын урьдчилсан төлөвийн мэдээнд үндэслэн 2021 оны буудайн тариалалтад мөрдөх технологийн зөвлөмжийг доктор Sc.D. профессор Б.Дорж, доктор Ph.D. дэд профессор Ж.Намбар нар хамтран боловсруулав. 

Энэ зөвлөмжид тулгуурлан тухайн орон нутаг өөрсдийн талбай бүрээр нарийвчилсан агро зөвлөмж боловсруулан мөрдөж ажиллавал зохино.    

Ургацад шийдвэрлэх нөлөөтэй дээрх үзүүлэлтүүдийг нэгтгэн авч үзэхэд тариалангийн төв ба баруун бүсүүдэд тохиромжтой, харин зүүн бүсэд нэлээд тааламжгүй байхаар байгаа боловч оновчтой ашиглаж чадвал чамлахааргүй нөөц байна. 

Байгалийн энэ өгөөжийг яаж ашиглах нь тариаланчдын хөрс ургамалтай харьцах мэдлэг, ур чадвараас шууд хамаарна. Хөрсний чийг, ургамлын ургалтын хугацаанд унах тунадас, дулааныг ургамлын өсөлт хөгжилтийн үе шатууд дахь шаардлагад тохируулах замаар ургацыг буй болгодог. Цаг агаарын нөхцөл бол хэнд  ч өмчлөгддөггүй, богинохон хугацаанд буй болоод өнгөрдөг, эргэж олддоггүй  баялаг учраас түүнийг зохих хугацаанд нь бүрэн дүүрэн ашиглах шаардлагатай.

Иймээс хөрсний чийгийг хадгалах, үр дүнтэй ашиглах агро технологийг мөрдөх, сортыг оновчтой сонгох, стандартын шаардлага хангасан том фракцын үрээр тариалах, тарих үрийг нарлуулах, салхилуулах зэргээр соёолох чадварыг нэмэгдүүлэх, ариутгах, ургамал ургалтын хугацаанд ургамал хамгаалал болон бордох тордох зэрэг технологийн арга хэмжээг цогцоор нь мөрдөхөд онцгой анхаарвал зохино. 

Энэ 4 дүгээр сарын сүүлчийн хагаст ихэнх нутгийг хамарч орсон тунадас нь хаврын хөрсний угтвар чийгийг нэмэгдүүлж, газар тариалангийн ажилд таатай нөхцөлийг бий болгож байна.

Тариалангийн төв бүс: Манай орны газар тариалангийн бүтээгдэхүүний 60 гаруй хувийг үйлдвэрлэдэг энэ бүсэд хамрагддаг Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Хөвсгөл аймгуудын ихэнх сумдад өнгөрсөн намар газар хөлдөхийн өмнө уринш, гуурстай талбайн 0-50 см гүний чийг хангалттай байгаагийн дээр 5 дугаар сард олон жилийн дунджаас ахиу тунадастай, дулааны хэмжээ олон жилийн дунджийн орчимд байх төлөвтэй байна. Эндээс үзвэл уринш ба гуурстай талбайн алинд нь ч үр тарианы соёололтод тохиромжтой нөхцөл бүрдэхээр байна. Цаашлаад 6, 7 дугаар саруудад унах тунадас ба дулаан мөн л олон жилийн дундаж хэмжээнд байх төлөвтэй гарчээ. Ийм нөхцөлд Хөвсгөл, Архангай, Булган, Өвөрхангайн өндөрлөг газарт оршдог тариалан бүхий сумдад тарилтыг эртхэн буюу 5 дугаар сарын 1-ээс эхлэх хэрэгтэй. Энд хүйтрэлгүй хоногийн тоо болон ургалтын хугацааны идэвхтэй (+100С-аас дээш) дулааны нийлбэр харьцангуй бага байдаг тул буудайн эртийн болцтой Халх гол-1, Дархан-131, Дархан-160 сортуудыг ахиухан нормоор тариална. Мөн дунд болцтой сортыг тариалангийн талбайн 20-30%-иас хэтрүүлэлгүй эртийн хугацаанд тарих боломжтой юм.

 Тариалангийн төв бүсэд багтдаг Төв аймгийн Угтаал, Цээл, Борнуур, Архангайн Төвшрүүлэх, Булганы Хутаг-Өндөр зэрэг газруудад хөрсний 0-20 см гүнд чийгийн хангамж хүрэлцээгүй буюу 7-15 мм (энэ 4 дүгээр сард орсон тунадаснаас өмнө тодорхойлсон чийг) байгаа учраас тариалалтыг арай хожуу, 5 дугаар сард орох бороог угтуулж тарих нь зүйтэй бөгөөд энэ тохиолдолд үрийн нормыг бага зэрэг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Үрийн норм ахиу тариалах тохиолдолд намар буудайн болц түргэсэх нэг нөхцөл болдгийг санахад илүүдэхгүй.

Тариалангийн төв бүсийн бусад газруудад тарилтыг 5 дугаар сарын 5-аас эхэлж, буудайн Дархан-144, Дархан-181, Бурятская-34, Сэлэнгэ, Алтайская-530 зэрэг дунд оройн болцтой сортуудыг тариалалтын эхний хугацаанд, дунд болцтой Дархан-34, Дархан-74, Арвин (Дархан-166), Бурятская-79, Бурятская остистая, Алтайская-100, Алтайская-325 зэрэг сортуудыг тариалалтын тохиромжтой хугацаанд, эрт болцтой Халх гол-1, Дархан-131, Дархан-160 сортуудыг тохиромжтой хугацааны сүүлчээр тариалах шаардлагатай. Нэг га-д 3.5 сая ширхэг соёололттой үр орохоор тохируулна. Тариалалтыг 5 дугаар сарын 25 гэхэд дууссан байхаар ажлаа төлөвлөх хэрэгтэй.

Гуурстай талбайд тарих эсэхээ орон нутгийн хэмжээнд өөрсдөө шийдэх бөгөөд хэрэв тарих бол үртэй хамт азотын бордоог 20 кг-аас (үйлчлэх бодист шилжүүлснээр) багагүй хэмжээгээр хийж өгөх шаардлагатай. Үе үе бага зэргийн бороо орох нь хог ургамлыг ургуулах нэг нөхцөл болдог тул хог ургамал ихтэй талбайд буудайн бутлалтаас гол хатгалтын үе шатанд гербицид цацна. Хортон шавж, өвчин гарсан тохиолдол бүрд тохирсон ургамал хамгааллын бодисыг шүршиж тэмцэнэ.

Баруун бүс: Тариалангийн зонхилох хувь нь Увс аймгийн Баруунтуруунд хамаарах ба Завханы Тэс, Асгат сумдад бага хэмжээний газарт тариалан эрхэлж байна. Баруунтуруунд өнгөрсөн намар газар хөлдөхийн өмнө хийсэн чийгийн явуул судалгаагаар гуурстай талбайн 0-50 см гүнд 84.0 мм чийгтэй байсан нь үр соёолоход хангалттай хэмжээ юм. Цаашлаад 6 дугаар сард олон жилийн дундаас ахиу тунадас унах төлөвтэй байгаагаас үзвэл буудай бутлалтаас гол хатгалтын үе шатанд чийгээр дутагдахааргүй байна. Агротехникийн тохиромжтой хугацааны сүүлийн хагаст тариалах талбайн 80 хүртэл хувьд нь эрт болцтой сортыг, 20 орчим хувьд нь дундын болцтой сортыг хугацааны эхээр 100-130 кг орчим соёолох чадвартай үрээр тариална.

Мөн тарих талбайгаа азотын бордоогоор бордох, тарилтын дараа булдах шаардлагатай. Тариалалтыг 5 дугаар сарын 1-нээс эхэлж, 20-ны дотор дуусгах шаардлагатай.

Зүүн бүс: Дорнод, Хэнтий, Сүхбаатар аймгийн хойд хэсэгт өнгөрсөн намар газар хөлдөхийн өмнө хөрсний 0-50 см гүний чийгийн хангамж уринш, гуурстай талбайн аль алинд дунд зэрэг буюу 43-46 мм байжээ. Энэ жил энэ бүсэд 5 дугаар сард олон жилийн дунджийн орчим, 6 дугаар сард дунджаас бага тунадастай, 5, 6 дугаар сард дулааны хэмжээ их байх төлөв гарсан нь ургац бүрэлдэхэд тохиромжгүй нөхцөл юм. Иймээс тарих хугацааг тохируулах, сортыг зөв сонгоход онцгой анхаарвал зохино.

Агротехникийн тохиромжтой хугацааны эхний хагаст дундын болон дунд оройн сортуудыг, хугацааны сүүлч рүү эртийн сортыг сонгож, үрийн нормыг хуучин мөрддөг хэмжээнээсээ ялимгүй нэмэгдүүлээд таривал зохимжтой. Тарилтыг өөртөө булгүй үрлүүрээр хийсэн тохиолдолд араас нь заавал булдаж хөрсийг нягтруулж өгөх хэрэгтэй.

Хур бороо бага байх төлөвийг харгалзан эрт болцтой Халх гол-1, Дархан-131, Дархан-160 сортуудыг нэг га-д 3.5-4.5 сая ширхэг нормоор оройн хугацаанд тариалах чиглэл барих нь зүйтэй. Чийгийн хангамж багатай, салхи ихтэй нутгуудад 5 дугаар сарын сүүлч, 6 дугаар сарын эхээр ногоон тэжээлийн чиглэлийн масс ихтэй таримлуудыг тариалж болно.

Зүүн бүсийн ой тайгатай, уулархаг хойд хэсэгт тухайлбал, Хэнтий аймгийн Баян-Адарга суманд тариалан эрхэлдэг “Мөнхийн Дуурлиг”, “Идэр Онон” зэрэг компаниуд тогтвортой ургац авдаг нь тариалалтад бичил цаг агаарын нөхцөл чухал нөлөөтэйг харуулж байгаа юм. Ийм газруудад өөрсдийн мөрдөж ирсэн технологио баримтлах нь зүйтэй.

Манай орны тариаланд 3-4 жил тутмын 1-2 жилд нь ган хуурайшил тохиолдож ургац алдах нь ихэс ч байгаа өнөөгийн нөхцөлд уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицсон тариалангийн технологийг мөрдөх шаардлагатай байна. Үүнд:

  • Тариаланг цомхотгосон, элдэншүүлэггүй болон сүрлэн хучлагын технологид шилжүүлэх
  • Эрдэс болон шим бордоог системтэй хэрэглэх замаар тариалангийн хөрсний үржил шимийг сайжруулах, ургац нэмэгдүүлэх
  • Ганд тэсвэртэй, экологийн хувьд дасан зохицох чадвар сайтай шинэ таримал сортоор тариалалт хийх 
  • Нутагшсан сортын сайн чанарын үрээр тариалалт хийх 
  • Таримлын бүтцэд хөрс хамгаалах, үржил шимийг сайжруулах буурцагт таримлын эзлэх хэмжээг нэмэгдүүлэх
  • Хөрс боловсруулах, тариалах, хураах, цэвэрлэх машин техникүүдийн засвар үйлчилгээ, тохируулгыг цаг тухайд чанартай хийх

Уур амьсгалын өөрчлөлтийн нөлөө, ган хуурайшилт нэмэгдэж ургацын хэмжээ, чанарт сөргөөр нөлөөлж байгаа хэдий ч нийт тариаланчид тариалах технологийн горимыг мөрдөж ажиллах зэрэг болно.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Онцлох мэдээ

Улаанбаатар - 2021/05/18

2 цаг

11 51
O
CF
Clear
2 м/с

ӨНӨӨДӨР - 2021/05/17

22 71
O
CF
Cloudy

9 м/с

Шинэ мэдээ

Санал асуулга

"Бороо шивэрнэ" гэсэн хэллэгтэй урьдчилсан мэдээг та юу гэж ойлгодог вэ?

google play app store